Τετάρτη, 1 Ιουνίου 2011

Προτάσεις Πολιτικής Τοπίου για μια Πράσινη Ανάπτυξη και τρόποι επίτευξής τους


Αναδημοσίευση του κειμένου που πρωτοδημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα «Μετάβαση σε μια Πράσινη Ελλάδα 2010-2020» (http://www.diavouleusi.eliamep.gr/)

Σημείωση: Tο ΕΛΙΑΜΕΠ (Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής) σε συνεργασία με την Ελληνική Εταιρία για την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομίας και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Περιβαλλοντικής Έρευνας και Κατάρτισης του Παντείου Πανεπιστημίου ανοίγουν έναν δημόσιο διάλογο στο διαδίκτυο προσκαλώντας πανεπιστημιακούς, εμπειρογνώμονες, εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης, της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και του επιχειρηματικού κλάδου με ειδική γνώση σε κάποια από τις πολιτικές της πράσινης ανάπτυξης να υποβάλλουν ουσιαστικές και εφαρμόσιμες προτάσεις πολιτικής. Σκοπός της πρωτοβουλίας αυτής είναι να γίνει μία γόνιμη παράθεση και ανταλλαγή θέσεων πάνω στα εξειδικευμένα ζητήματα της πράσινης ανάπτυξης (περισσότερα: http://www.diavouleusi.eliamep.gr/about/)


Σχετικός σύνδεσμος (στον τομέα «αστικός σχεδιασμός & κινητικότητα»), όπου μπορούν να κατατίθενται και τα σχόλια: http://www.diavouleusi.eliamep.gr/?cat=16



ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ, ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΠΙΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΜΙΑ ΠΡΑΣΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Θεανώ Σ. Τερκενλή a, Δέσποινα Σχιστού β, Ευάγγελος Παυλής γ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ

α Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, β Υποψήφια Διδάκτορας, γ Υποψήφιος Διδάκτορας


1.  Θεματική Περιοχή και Πλαίσιο

«Τοπίο», σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση του Τοπίου (European Landscape Convention, ELC, Φλωρεντία 2000) σημαίνει μια περιοχή, όπως γίνεται αντιληπτή από ανθρώπους, της οποίας ο χαρακτήρας είναι το αποτέλεσμα της δράσης και αλληλεπίδρασης των φυσικών και/ ή ανθρώπινων παραγόντων. Η Σύμβαση αυτή, η οποία κυρώθηκε πέρσι και από την Ελλάδα (Ν. 3827/ 2010-ΦΕΚ 30/Α/2010), αποτελεί σήμερα το σπουδαιότερο εργαλείο αποτίμησης, αξιολόγησης και παρέμβασης στα τοπία του Ευρωπαϊκού, τουλάχιστον, χώρου. Αυτή η εισήγηση στηρίζεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση του Τοπίου (ELC) και τις εφαρμογές της για να καταθέσει κάποιες πρώτες και γενικές προτάσεις που αφορούν το ελληνικό τοπίο, στο πλαίσιο του χωροταξικού σχεδιασμού, με στόχο μια «πράσινη» οικονομική ανάπτυξη. Προσανατολίζεται σε ζητήματα προστασίας, διαχείρισης και σχεδιασμού του ελληνικού τοπίου, μέσα από το πρίσμα των πρόσφατων διοικητικών μεταρρυθμίσεων στη χώρα μας, την ελληνική νομοθεσία και τους μηχανισμούς υλοποίησης της Σύμβασης.

Η υφιστάμενη κατάσταση του τοπίου στην Ελλάδα διαγράφεται ζοφερή. Η σχέση του ανθρώπου με το τοπίο παραμένει εγκληματικά απροβλημάτιστη για το πλατύ κοινό, λόγω έλλειψης αισθητικής αγωγής, ανεξέλεγκτης τουριστικής ανάπτυξης, κυρίαρχων κερδοσκοπικών τάσεων, ολιγωρίας αρχών, αυθαίρετης δόμησης, αλόγιστης παρέμβασης στο περιβάλλον, έλλειψης πόρων για τη συντήρηση ιστορικού πλούτου, κλπ (Τερκενλή, 1996). Ως αποτέλεσμα, όχι μόνον έχουν ήδη βεβηλωθεί ή χαθεί πολλά από τα μεγαλύτερης αισθητικής αξίας ελληνικά τοπία, αλλά και οι νοοτροπίες και πρακτικές που αφορούν στο τοπίο ως δημόσιο αγαθό συνεχίζονται απρόσκοπτες (Terkenli, 2011). Το πρόβλημα είναι βαθύτερα πολιτισμικό και ανάγεται στην έλλειψη μιας, αντίστοιχης προς την ευρωπαϊκή, συνείδησης του τοπίου στη σύγχρονη Ελλάδα  (Terkenli and Pavlis, 2011).

Τον ρόλο και την σπουδαιότητα του τοπίου στην οικονομική ανάπτυξη, με τα χαρακτηριστικά της βιώσιμης, ‘πράσινης’ ανάπτυξης ‘βασισμένης σε μια ισορροπημένη και αρμονική σχέση μεταξύ κοινωνικών αναγκών, οικονομικής δραστηριότητας και περιβάλλοντος’, επισημαίνει η ίδια η Σύμβαση, σημειώνοντας ότι ‘το τοπίο διαδραματίζει έναν σημαντικό ρόλο δημοσίου συμφέροντος από άποψη πολιτισμική, οικολογική, περιβαλλοντική και κοινωνική και ότι συνιστά πόρο ευνοϊκό για την οικονομική δραστηριότητα, του οποίου η προστασία, η διαχείριση και ο σχεδιασμός μπορεί να συμβάλλουν στη δημιουργία θέσεων εργασίας’. Ακόμη σημαντικότερη είναι η αξία και σημασία του τοπίου για τον τουρισμό, μέσω της αδιάρρηκτης σχέσης που αναπτύσσεται μεταξύ τοπίου και παρατηρητή, μέσα από τις εμπειρίες της περιήγησης, της γνωριμίας, της ανάπαυσης, της ψυχικής ανάτασης, της ανάπαυλας, της έμπνευσης, της απόλαυσης κλπ του επισκεπτόμενου χώρου (Terkenli, 2004). Αποτελεί, άρα, το πολιτισμικό (‘αστικό’, ‘αγροτικό’, ‘ορεινό’, ‘παράκτιο’, ‘φυσικό’, κλπ) τοπίο τον σημαντικότερο ίσως—και παροιμιωδώς παραμελημένο στην Ελλάδα—παράγοντα τουρισμού. Ενός τουρισμού που θα πρέπει να στηρίζεται στις τοπικές ιδιαιτερότητες, τους πολιτισμικούς  πόρους και το φυσικό περιβάλλον ενός τόπου και άρα αποτελεί κρίσιμο μοχλό οικονομικής ανάπτυξης στη χώρα μας. 

Ας ληφθεί εδώ υπόψη ότι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση του Τοπίου ρητά διακηρύσσει ότι ‘το τοπίο είναι ένα σημαντικό μέρος της ποιότητας ζωής των ανθρώπων οπουδήποτε, σε αστικές περιοχές και στην ύπαιθρο, σε υποβαθμισμένες περιοχές, όπως και σε περιοχές υψηλής ποιότητας, σε περιοχές αναγνωρισμένες ως εξαιρετικού φυσικού κάλλους, όπως και σε περιοχές χωρίς ιδιαιτερότητες’ (ELC - άρθρο 2- του Ν. 3827/ 2010-ΦΕΚ 30/Α/2010 –Κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου). Συνεπώς, συμβάλλοντας στην διαμόρφωση, αλλά και έκφραση τοπικής κουλτούρας, το τοπίο αποτελεί ένα βασικό συστατικό στοιχείο της Ελληνικής φυσικής και πολιτισμικής κληρονομιάς, και αναπόσπαστο και πρωταρχικό τμήμα του τουριστικού προϊόντος σε όλες τις μορφές τουρισμού: αστικό, οικοτουρισμό, αγροτουρισμό, θερινό παράκτιο, πολιτισμικό, κλπ. Ως πλαίσιο της ανθρώπινης παρουσίας επάνω στη γη, εφόσον διαφυλαχθεί, διαχειριστεί και σχεδιαστεί ανάλογα, το τοπίο—είτε ‘παραδοσιακό’, είτε τεχνητό, είτε φανταστικό—συνεισφέρει στην τουριστική και άρα οικονομική ανάπτυξη, προάγοντας την ανθρώπινη ευημερία και διασφαλίζοντας την τοπική ταυτότητα.


2.                   Νομοθεσία και Διοικητική Μεταρρύθμιση

Όσον αφορά την προστασία του τοπίου στο Ευρωπαϊκό Κοινοτικό Δίκαιο, παρατηρούμε ότι, τόσο στο πρωτογενές όσο και στο δευτερογενές δίκαιο, δεν έχει εκφραστεί μέχρι στιγμής μια διακριτή πολιτική για το τοπίο αλλά με έμμεσο τρόπο φαίνεται να γίνεται προσπάθεια αναβάθμισης του ρόλου του (Μαριά, 2009). Τα ζητήματα πολιτικής του τοπίου εντάσσονται στο πλαίσιο άλλων πολιτικών, όπως της Κ.Α.Π., της περιβαλλοντικής πολιτικής, της πολιτικής των περιφερειών κ.α.  Στον Ελλαδικό χώρο, το τοπίο και η διαχείρισή του, εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της συνταγματικής διάταξης του άρθρου 24 (ως στοιχείου του φυσικού περιβάλλοντος ή της βιοποικιλότητας), ως συνιστώσα του πολιτιστικού περιβάλλοντος και σε διάσπαρτες διατάξεις διάφορης ύλης. Η μόνη περίπτωση του τοπίου όχι ως τομής, αλλά ως σύνθεσης φύσης και πολιτισμού εντοπίζεται στο πλαίσιο του Ν. 1650/1986 για την προστασία του περιβάλλοντος. Στην περίπτωση της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, επικρατούν οι διατάξεις της δασικής νομοθεσίας, ενώ, στην περίπτωση προστασίας αρχαιοτήτων και πολιτιστικής κληρονομιάς, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στις διατάξεις του Ν. 1469/1950 για τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους (Τ.Ι.Φ.Κ. για τους οποίους στοιχεία προστασίας τους βρίσκουμε και στις διατάξεις του Γ.Ο.Κ) και σε εκείνες του Ν.3028 περί προστασίας των αρχαιοτήτων. Εξαίρεση του κανόνα αποτελεί το ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ, (ΦΕΚ 2464 Β/3-12-2008), όπου το τοπίο εμφανίζεται υπό μία σύγχρονη οπτική γωνία, ενώ πρόσφατες εξελίξεις μπορεί να θεωρηθούν οι αναφορές περί τοπίου στο νέο σχέδιο νόμου περί «Διατήρησης της Βιοποικιλότητας και άλλες διατάξεις» (http://www.hellenicparliament.gr/Nomothetiko-Ergo/Anazitisi-Nomothetikou-Ergou?law_id=23c33559-46cf-44f7-b5df-c4cec04ec4de) (Μαριά, 2009.) Παρά τις νομολογικές αυτές αναφορές στο τοπίο, υπάρχει πάντως σημαντική έλλειψη οργάνωσης όλων των ζητημάτων του τοπίου σε μια ή περισσότερες βάσεις δεδομένων, γεγονός που δυσχεραίνει προσπάθειες τοπιακής διαχείρισης και πάσης φύσεως σχεδιασμού. 

Λαμβάνοντας υπόψη ότι από την 1-12-2009 έχει τεθεί σε ισχύ η Συνθήκη της Λισσαβόνας, το πρόγραμμα «ΚΑΛΛΙΚΡΑΤΗΣ» (ΦΕΚ 87/Α/7-6-2010), η πρόσφατη  διοικητική μεταρρύθμιση της χώρας αφενός περιορίζει τις διοικητικές δομές σε δύο βαθμούς αυτοδιοίκησης, τους Δήμους και τις Περιφέρειες και μία Αποκεντρωμένη Διοίκηση και αφετέρου οριοθετεί τις αρμοδιότητες των δύο βαθμών επί της αρχής της δοτής αρμοδιότητας, όπως αυτή διαπνέει την ανωτέρω συνθήκη (aιτιολογική έκθεση στο σχέδιο νόμουΝέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης - Πρόγραμμα Καλλικράτης”).

Στο νέο αυτό πλαίσιο, θα πρέπει να γίνει προσπάθεια ώστε, σε εύλογο χρονικό διάστημα, να υπάρξει αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων σε όλα τα επίπεδα αυτοδιοίκησης και ενσωμάτωση των παραμέτρων του τοπίου στις μελέτες που θα κατατίθενται στα κατά τόπους αρμόδια τμήματα περιβάλλοντος και μη των νέων περιφερειών. Αυτές θα πρέπει φυσικά να βασίζονται σε νομοθετικές ρυθμίσεις και τροποποιήσεις, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να διασφαλιστεί η μη διασπορά των αρμοδιοτήτων των υπηρεσιών στα διάφορα επίπεδα διοίκησης, ώστε να μην παρεμποδίζονται οι επενδύσεις με χρονοβόρες γραφειοκρατικές διαδικασίες. Οι σχετικές αποφάσεις θα πρέπει να λαμβάνονται με σύμφωνη γνώμη των αρμόδιων γενικών διευθύνσεων χωροταξίας και περιβαλλοντικής πολιτικής, δασών και αγροτικών υποθέσεων, καθώς και όλων των υπολοίπων υπηρεσιακών φορέων (φορείς διαχείρισης κ.α.), με δικαιοδοσία επί του τοπίου.


3.  Από τις Προτάσεις Πολιτικής Τοπίου στους Τρόπους Επίτευξής τους

Προς επίτευξη των στόχων αυτών, και βάσει Κατευθυντήριων Οδηγιών του Συμβουλίου της Ευρώπης, παρατίθενται στη συνέχεια, συγκεντρωτικά και ενδεικτικά, προτάσεις υλοποίησης μιας πολιτικής τοπίου για την Ελλάδα:     

Πίνακας 1. Τα άρθρα 5 & 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου.

Άρθρο 5 : Γενικά μέτρα που κάθε μέρος αναλαμβάνει:
1


Να αναγνωρίζει νομικά τα τοπία ως ένα απαραίτητο συστατικό στοιχείο του ανθρώπινου περιβάλλοντος, ως μια έκφραση της ποικιλίας της κοινής πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς τους, και ως θεμέλιο της ταυτότητας τους.
2


Να εγκαθιδρύει και να εφαρμόζει πολιτικές τοπίων που αποσκοπούν στην προστασία, διαχείριση και σχεδιασμό των τοπίων δια της υιοθέτησης των συγκεκριμένων μέτρων που παρατίθενται στο άρθρο 6.
3


Να καθιερώνει διαδικασίες για τη συμμετοχή του ευρέως κοινού, των τοπικών και περιφερειακών αρχών, και άλλων πλευρών με ενδιαφέρον για τον ορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών των τοπίων που αναφέρονται ανωτέρω στην παράγραφο β.
4


Να εντάξει το τοπίο στις περιφερειακές και αστικές πολιτικές σχεδιασμού και στις πολιτιστικές, περιβαλλοντικές, αγροτικές, κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές του, όπως και σε πολλές άλλες πολιτικές με πιθανό άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στο τοπίο.
Αρθρο 6: Συγκεκριμένα μέτρα
Α
Αύξηση ευαισθητοποίησης



Κάθε Μέρος αναλαμβάνει να αυξήσει την ευαισθητοποίηση μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών, των ιδιωτικών οργανισμών, και των δημοσίων αρχών σχετικά με την αξία των τοπίων, το ρόλο τους και τις μεταβολές σε αυτά.
B
Κατάρτιση και Εκπαίδευση.

Κάθε μέρος αναλαμβάνει να προάγει:

Β.1

την εκπαίδευση ειδικών στην εκτίμηση και στις λειτουργίες των τοπίων,

Β.2

τα πολυτομεακά εκπαιδευτικά προγράμματα στην πολιτική των τοπίων, στην προστασία, στη διαχείριση και στο σχεδιασμό, για επαγγελματίες στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα και για ενδιαφερόμενους οργανισμούς,

Β.3

τους σχολικούς και πανεπιστημιακούς κύκλους μαθημάτων, οι οποίοι, στις σχετικές θεματικές ενότητες, ασχολούνται με τις αξίες που προσδίδονται στα τοπία και στα θέματα τα οποία εγείρονται από την προστασία τους, τη διαχείριση και το σχεδιασμό τους.
Γ
Αναγνώριση και εκτίμηση

Γ.1
Με την ενεργό συμμετοχή των ενδιαφερόμενων Μερών, όπως συμφωνείται ρητά στο άρθρο 5, σημείο γ, και με την προοπτική να βελτιωθεί η γνώση των τοπίων του, κάθε Μέρος αναλαμβάνει:


Γ.1.1.1
α. i. Να αναγνωρίζει τα δικά του τοπία σε ολόκληρη την επικράτεια του.


Γ.1.2
ii. Να αναλύει τα χαρακτηριστικά τους και τις δυνάμεις και τις πιέσεις που τα μετασχηματίζουν.


Γ.1.3
iii. Να σημειώνει τις μεταβολές.



β. Να εκτιμά τα τοπία που έχουν αναγνωριστεί κατ 'αυτόν τον τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη τις συγκεκριμένες αξίες που τους έχουν αποδοθεί από τις ενδιαφερόμενες πλευρές και τον πληθυσμό που αφορούν.



2. Αυτές οι διαδικασίες αναγνώρισης και εκτίμησης καθοδηγούνται από ανταλλαγές εμπειριών και μεθοδολογίας, που οργανώνονται μεταξύ των Μερών σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, σύμφωνα με το άρθρο 8.
Δ.
Στόχοι ποιότητας τοπίων



Κάθε Μέρος αναλαμβάνει να ορίσει τους στόχους ποιότητας τοπίων για τα τοπία που έχουν αναγνωριστεί και εκτιμηθεί, έπειτα από δημόσια διαβούλευση σύμφωνα με το άρθρο 5, σημείο γ.
Ε.
Εφαρμογή



Για να τεθούν σε εφαρμογή οι πολιτικές τοπίων, κάθε Μέρος αναλαμβάνει να εισαγάγει τα μέσα που αποσκοπούν στην προστασία, στη διαχείριση και/ή στο σχεδιασμό του τοπίου.

Όσον αφορά τους τρόπους επίτευξης αυτών των προτάσεων, αρχικά απαιτείται καταγραφή και κατηγοριοποίηση όλων των τύπων και χαρακτηριστικών των ελληνικών τοπίων, είτε πρόκειται για τοπία ειδικής μορφής (Sites of Special Scientific Interest (SSSI) protect the country's best wildlife and geological sites.Θέσεις Ειδικού Επιστημονικού Ενδιαφέροντος-Γεωπάρκα, Special Areas of Conservation (SAC) give special protection under the European Union's Habitats Directive to a variety of wild animals, plants and habitats.Ειδικές Ζώνες Διατήρησης-Οικότοποι, Special Protection Areas (SPA) give protection under the Birds Directive to rare and vulnerable birds, and for regularly occurring migratory species.Ζώνες Ειδικής Προστασίας,Ramsar Sites are wetlands of international importance designated under the Ramsar Convention. Ramsar Sites,National Nature Reserves (NNR) both protect some of the finest sites in England for wildlife and geology, and provide great opportunities for people to experience nature. Εθνική Φυσικά Αποθεματικά,Local Nature Reserves (LNR) are places which have wildlife or geology of special local interest. Τοπικά Φυσικά Αποθεματικά, Marine Protected Areas (MPA) are areas of sea designated for the protection of biodiversity or natural and cultural resources. Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές,National Parks are some of the finest landscapes in England, designated to both conserve and enhance their natural beauty, wildlife and cultural heritage and to provide opportunities for the public to understand and enjoy these special qualities. Εθνικοί Δρυμοί,Areas of Outstanding Natural Beauty (AONB) are designated to conserve and enhance the natural beauty of their landscapes. Ακτές, World Heritage Sites are places of international importance for the conservation of our cultural and national heritage.Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Biosphere Reserves contribute to the conservation of landscapes, ecosystems and species; foster economic and human development; and provide support for research, monitoring, education and information exchange.Αποθέματα Βιόσφαιρας, Local Geological Sites are important for their scientific, educational, and historical value, as well as their visual qualities.Τοπικές Γεωλογικές Περιοχές) ή τοπία της καθημερινότητας, υποβαθμισμένα, κατεστραμμένα τοπία κ.α. Τα στοιχεία αυτά, τα οποία μπορούν να συγκεντρωθούν από οργανώσεις, δημόσιους οργανισμούς, φορείς παντός τύπου, πανεπιστήμια, ΜΚΟ, ιδιώτες, ερευνητές κ.α., παρέχουν αναγκαία και πολύτιμη περιγραφική πληροφορία ή γεω-πληροφορία για τα τοπία και το χώρο γενικότερα, καθώς και δυνατότητα καταγραφής των διαχρονικών μεταβολών και αλλοιώσεών τους. Η επέκταση της εφαρμογής της κοινοτικής οδηγίας INSPIRE και στην καταγραφή του τοπίου θα αποτελούσε ένα από σημαντικότερα βήματα υλοποίησης της ενσωμάτωσης της διάστασης του τοπίου στο ευρύτερο χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό, μέσω αποτύπωσης του τοπίου σε χαρτογραφικά υπόβαθρα και βάσεις δεδομένων, δημιουργώντας GIS-εφαρμογή ανοιχτής πρόσβασης, με δυνατότητες συνεχούς ενημέρωσης και τροποποίησης.

Επιβάλλεται, ιδιαίτερα, η οριζόντια ενσωμάτωση του τοπίου σε όλες τις τομεακές πολιτικές (χωροταξικές και πολεοδομικές, περιβαλλοντικές, αναπτυξιακές, κοινωνικές και πολιτισμικές). Σύμφωνα με την Διακήρυξη της Αθήνας για το Ελληνικό Τοπίο (International Workshop onReclaiming the Greek landscape’, Nafplion, Greece, May 2010, organized by Medina.org), στο χωρικό σχεδιασμό, η μέριμνα για το τοπίο πρέπει να ενταχθεί ως κύριος στόχος σε όλα τα επίπεδα και ιδιαίτερα στο χωροταξικό και ρυθμιστικό, καθώς και στον περιβαλλοντικό σχεδιασμό. Για την ενίσχυση των επιδιώξεων αυτών, η μέριμνα για το τοπίο πρέπει να ενισχυθεί στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και τις Στρατηγικές Περιβαλλοντικές Μελέτες, με τροποποίηση όπου απαιτείται της σχετικής νομοθεσίας. Ταυτόχρονα, θα πρέπει όλοι οι αρμόδιοι δημόσιοι, ιδιωτικοί και κοινωνικοί φορείς να ενεργοποιηθούν, υλοποιώντας δράσεις που θα οδηγήσουν στην αναγνώριση, την κατανόηση, τον προσδιορισμό, το χαρακτηρισμό, την αξιολόγηση και τη διαχείριση των ελληνικών τοπίων. Ακολουθούν προτάσεις τοπιακής πολιτικής και τρόποι υλοποίησής τους οι οποίοι έχουν εφαρμοστεί στην Ε.Ε., κατά την διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας (Dejeant-Pons , 2011):

Πίνακας 2. Προτάσεις Πολιτικής Τοπίου & Τρόποι Υλοποίησής τους στην Ε.Ε.

Προτάσεις Πολιτικής Τοπίου
Ενδεικτικοί Τρόποι Υλοποίησής τους
- Πολιτικές Τοπίου: συμβολή στην ευημερία των ευρωπαίων πολιτών και στην αειφόρο ανάπτυξη (κοινωνικές, οικονομικές, πολιτιστικές και οικολογικές προσεγγίσεις)
Σταδιακή ενσωμάτωση του τοπίου στην πολιτική ατζέντα των κυβερνήσεων
- Καταγραφή τοπίου, αξιολόγηση πολιτιστικών και φυσικών πόρων τοπίου
Ανάπτυξη  δικτύου συνεργασίας σε διεθνές επίπεδο, για την εφαρμογή της  Σύμβασης
- Ευαισθητοποίηση, κατάρτιση και εκπαίδευση σε ζητήματα τοπίου
Αύξουσα αναγνωρισιμότητα της έννοιας του τοπίου στις δημόσιες πολιτικές σε διεθνές, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο καθώς και από το ευρύτερο κοινό
- Καινοτόμα εργαλεία για την προστασία, διαχείριση και σχεδιασμό του τοπίου
Ανάπτυξη νέων μορφών συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων κυβερνητικών επιπέδων (διεθνές, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό), καθώς και μεταξύ υπουργείων ή υπηρεσιών ανά μέλος ή περιοχή
- Σύνδεση τοπίου, πόλεων, προαστιακών και περιαστικών περιοχών -  Τοπίο και τις υποδομές μεταφορών, π.χ. δρόμοι
Δημιουργία  ειδικών δομών που εργάζονται για το τοπίο (παρατηρητήρια, κέντρα ή ινστιτούτα τοπίου)
- Επιλεγμένες ευκαιρίες χρηματοδότησης από την ΕΕ για υποστήριξη της εφαρμογής της Σύμβασης για το Τοπίο
Ανάπτυξη ειδικών νόμων και κανονισμών που αναφέρονται στο τοπίο, σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύμβασης
 -  Ευρωπαϊκές τοπικές μελέτες: κύκλος τοπίο -  Τοπίο και εκπαίδευση - Τοπίο και ηθική - Τοπίο και ανεμογεννήτριες (2011)
Διεθνής συνεργασία μελών ή περιφερειών  σε ζητήματα τοπίου και διασυνοριακές δραστηριότητες

Συγκεκριμένα, όσον αφορά το αγροτικό τοπίο, από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα, λαμβάνουν χώρα διάφορα προγράμματα ανάπτυξης υπαίθρου, όπως LEADER, OΠΑΑΧ, INTERREG, κ.α. που έχουν έμμεσο ή άμεσο αντίκτυπο στο αγροτικό τοπίο. Στο πλαίσιο των νέων πολιτικών προστασίας της υπαίθρου που έχουν εφαρμογή και στο ελληνικό τοπίο είναι και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) η οποία, από το 1992, εξελίσσεται σε μια διατομεακή πολιτική ανάπτυξης της υπαίθρου με στόχο την προστασία του περιβάλλοντος και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής μέσω της αλλαγής των διαχειριστικών πρακτικών και της διαπραγμάτευσης των χρήσεων του αγροτικού χώρου. Σε αυτό το πλαίσιο, προβλέπονται ενισχύσεις για ανακατασκευή αναβαθμίδων και φυτοφρακτών, διατήρηση παραδοσιακών αγροτικών τοπίων (π.χ. μαστιχεώνας Χίου, αμπελώνας Θήρας, ελαιώνας Άμφισσας), προστασία γεωργικών οικοσυστημάτων υψηλής οικολογικής αξίας (π.χ. ορεινοί και νησιωτικοί βοσκότοποι) και προστασία γεωργικών χρήσεων γης, με στόχο την ‘καλή αγροτική και περιβαλλοντική κατάσταση’ (Wascher & Bas Pedroli, 2008:29). Οι νέες αυτές πολιτικές έχουν σημαντική επίδραση στο ελληνικό τοπίο, αν και ακόμη δε μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την επέκταση των αστικών χρήσεων γης σε βάρος της γεωργίας (Βλάχος & Λουλούδης, 2008). Στο πλαίσιο αυτό, μέσα από την ανάπτυξη μιας πολιτικής επιλεκτικής μετανάστευσης προς την ύπαιθρο, θα μπορούσαν επίσης να παραχθούν και να προωθηθούν αγροτικά προϊόντα—ιδίως στον πρωτογενή τομέα—αλλά και υπηρεσίες, προς ενίσχυση μιας ανεξάρτητης εθνικής οικονομίας και μιας συντονισμένης προώθησης εναλλακτικών μορφών τουρισμού και τοπικής επιχειρηματικότητας, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση της χώρας από τον μαζικό τουρισμό.

Τέλος, παρατίθενται συμπληρωματικές στρατηγικές και τρόποι υλοποίησης μιας πολιτικής τοπίου για την Ελλάδα, με στόχο την οικονομική ανάπτυξη που βασίζεται στον τουρισμό:

  • Ενσωμάτωση και καταγραφή των τουριστικών περιοχών και υποδομών σε ενιαία δίκτυα με σημαντικά στοιχεία, όπως των «Τοπίων Ιδιαιτέρου Φυσικού Κάλλους», του «Δικτύου  Natura», των «Μνημείων της Unesco», κλπ, στο πλαίσιο  της προστασίας της πολιτιστικής/ αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς, προκειμένου να υιοθετηθούν όλες οι παράμετροι και δεσμεύσεις των ευρωπαϊκών οδηγιών/ συμβάσεων που έχει υπογράψει και καλείται να υλοποιήσει η χώρα μας ως μέλος της ΕΕ.

  • Παροχή κινήτρων για διαφοροποίηση πηγών αγροτικού εισοδήματος, μέσω ανάπτυξης επιχειρηματικότητας και αγροτικού τουρισμού (Farm Diverfisication Scheme, UK, 1987), με τη βοήθεια προγραμμάτων ανάπτυξης αγροτικού χώρου και παροχής περισσότερων κινήτρων για νέους επιχειρηματίες, αλλά και απλούστευσης των γραφειοκρατικών διαδικασιών.

  • Περιβαλλοντική προστασία από τις επιχειρήσεις και καταγραφή των επιπτώσεών τους στο τοπίο, (με σύστημα μετρήσεων ρύπων, ορθή διαχείριση αποβλήτων, κλπ.)

  • Νομοθετική ρύθμιση επίσπευσης των διαδικασιών επέκτασης των ορίων των αγροτικών οικισμών ή της δημιουργίας νέων αγροτικών οικισμών, όπου απαιτείται και σταδιακή κατάργηση της εκτός σχεδίου δόμησης και της άναρχης τουριστικής ανάπτυξης.

  • Χωροθέτηση βιομηχανικών, βιοτεχνικών, αναψυχικών, κλπ, δραστηριοτήτων (ΓΠΣ).

  • Δράσεις συντήρησης και διατήρησης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών αξιόλογων τοπίων μέσω ενεργοποίησης και συνεργασίας εμπειρογνωμόνων, μαθητών, τοπικών συλλόγων και του ευρύτερου κοινού, με στόχο την προστασία και διαχείριση της ιδιαιτερότητας του τοπίου.

  • Δημιουργία ενός Παρατηρητηρίου Τοπίου για την καταγραφή και μελέτη του τοπίου, όπως, για παράδειγμα, αυτό της Καταλονίας, (http://www.catpaisatge.net/ eng/observatori.php, Roberts et al, 2008), στη βάση ανάπτυξης μιας ενιαίας πολιτικής τοπίου.

Συμπερασματικά, στη βάση των κατευθυντήριων γραμμών του Συμβουλίου της Ευρώπης για την υλοποίηση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου, λόγω του πολυδιάστατου, σύνθετου και αδιαίρετου χαρακτήρα του τοπίου και των προσεγγίσεών του, η εφαρμογή μέτρων για τη διαχείριση των πολιτισμικών τοπίων θα πρέπει να σχεδιάζεται σε σχέση με τις συνολικές πολιτικές τοπίου και να αντανακλά όλα τα πολιτιστικά, ιστορικά, αρχαιολογικά, εθνολογικά, οικολογικά, αισθητικά, οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα του συγκεκριμένου χώρου (Council of Europe-Committee of MinistersRecommendation No R 95 -9 on the integrated conservation of cultural landscape areas as part of landscape policies 1995). Η υιοθέτηση δε των κατευθυντήριων γραμμών (Σύσταση CM / Rec, 2008 3) της επιτροπής των υπουργών, όπως ενδεικτικά φαίνεται στον παρακάτω πίνακα, θα μπορούσε να αποτελέσειof the Committee o το ιδανικό τοπιακό εγχείρημα της ελληνικής πολιτείας και κοινωνίας.

Πίνακας 3. Ενδεικτικά μέσα υλοποίησης της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για το Τοπίο

Τοπιακός Σχεδιασμός
Αυτόνομα σχέδια τοπίου ή μελέτες τοπίου, ως μέρος του χωροταξικού σχεδιασμούDivision of powers and administrative arrangements
Ένταξη του τοπίου σε τομεακές πολιτικές και μέσα
Χάρτες, συμβάσεις και κοινά στρατηγικά σχέδια
Επιπτώσεις και μελέτες τοπίου
Αξιολόγηση των επιπτώσεων στο τοπίο διαδικασιών που δεν υπόκεινται σε μελέτες επιπτώσεων
Προστατευόμενες τοποθεσίες και τοπία
Σχέση μεταξύ του τοπίου και των κανονισμών όσον αφορά την πολιτιστική και ιστορικήheritage κληρονομιάς
Πόροι και χρηματοδότηση
Βραβείο Τοπίου
Παρατηρητήρια, κέντρα ή ινστιτούτα τοπίου
Έκθεση κατάστασης τοπίου και πολιτικών
Διασυνοριακά τοπία
Διαδικτυακές αναφορές και sites
(Σύσταση CM / Rec (2008) 3 of the Committee of Ministers to member states της Επιτροπής των Υπουργών στα κράτη μέλη on the guidelines for the implementation of the European Landscape Convention σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου)


Βιβλιογραφία

·              Βλάχος, Γ. και Λ. Λουλούδης (2008) Από το χωράφι στο χώρο. Η ανάδυση του αγροτικού τοπίου στη μεταπαραγωγική ύπαιθρο. Ανακοίνωση στο Επιστημονικό Συνέδριο: «Η διεκδίκηση της υπαίθρου. Νοηματοδότηση και κατοίκηση της φύσης στη σύγχρονη Ελλάδα», Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος
(http://www.arch.uth.gr/ypaithros/perilipseis.pdf)
·              Μαριά, Ε.-Α. (2009) Η νομική προστασία του τοπίου στο διεθνές, κοινοτικό και εθνικό δίκαιο, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκουλα, Αθήνα.
·              Τερκενλή, Θ. Σ. (1996) Το Πολιτισμικό Τοπίο: Γεωγραφικές Προσεγγίσεις. Εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα.
·              Dejeant-Pons, M. (2011) European Landscape Convention: Past, Present, Future, Council of Europe website.
·              Roberts, G., Hughes, E., Scott, A., Howard, P. (2008) “Identifying good practice from countries implementing the European Landscape Convention”, International Centre for Protected Landscapes (ICPL).
·              Terkenli, T. S. (2004) “Tourism and Landscape” in Lew, A. A., C.M. Hall and A. M. Williams (eds.) A Companion to Tourism. Blackwell: Oxford.
·              Terkenli, T. S. (2011) “In search of the Greek landscape: a cultural geography” in Jones, M. and M. Stenseke (eds.), The European Landscape Convention: challenges of participation. Springer: Dordrecht (forthcoming).
·              Terkenli, T. S. and E. Pavlis (2011) “Landscape conscience: awareness raising, training and education” in Papayannis T. and P. Howard (eds.) Reclaiming the Greek Landscape (forthcoming).
·              Wascher, D. & B. Pedroli (2008) Blueprint for EUROSCAPE 2020. Reframing the future of the European landscape. – Policy visions and research support. LANDSCAPE EUROPE, Wageningen.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου